Bzu czarnego nie trzeba nikomu przedstawiać, rośnie wszędzie i pięknie zdobi nasze ogrody i ulice. Właśnie kwitnie obficie i pięknie wygląda – kwiaty przypominają mi koronkę. Ale bez czarny to nie tylko estetyka, nasiona i kwiaty znajdują swoje miejsce w kuchni, farmacji i kosmetyce. To niezwykle cenny surowiec zielarski, które teraz w okresie pełnego kwitnienia, warto zebrać i zasuszyć. W tym wpisie skupię się na kwiatach, a owoce pozostaną gdzieś w tle i jako zadanie na przyszłość, a wrócę do nich kiedy dojrzeją.

TROCHĘ BIOLOGII

Bez czarny (Sambucus nigra), czasami nazywany dzikim bzem, to rozłożysty krzew lub drzewo, z białymi kwiatami zebranymi w baldachogrona i ciemnoczerwonymi owocami - kulistymi pestkowcami. Kwitnie do maja do lipca, a owoce zbieramy w lipcu i sierpniu. Zaliczany jest do rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), do której należy także kalina. Nie ma wiele wspólnego z bzem lilakiem, który należy do rodziny oliwkowatych, tak jak popularna w ogrodach  i parkach forsycja (TUTAJ znajdziecie o niejtrochę informacji). Nie ma dużych wymagań środowiskowych i rośnie w całej Polsce pod budynkami, płotami, w ogrodach sadach, w parkach, na skraju lasu czy przy drogach.

SUROWIEC ZIELARKI

Surowcem zielarskim są kwiaty, jak i owoce. Zbiór kwiatów przypada na drugą połowę maja i początek czerwca, najlepiej na początku kwitnienia, albo kiedy jeszcze nie przekwitną – unikamy zbierania kwiatów brązowych. Kwiaty zbieramy przed południem, zaraz po obeschnięciu rosy. Ścinamy całe baldachy nożyczkami, nie zgniatając (wtedy będą ciemnieć), rozkładamy pojedynczo na płótnie lub papierze i suszymy w zacienionym i przewiewnym miejscu w temperaturze nie większej niż 35 stopni. Po wysuszeniu kwiaty powinny mieć kolor biało-żółty. Wysuszone kwiaty oddzielamy od szypułek (osmykujemy na sitach). Przechowuje je w szczelnie zamkniętych pojemnikach.

Jeśli nie zbierzemy kwiatów nic straconego – kilka firm zielarskich oferuje suszone. Występuje też w wielu mieszankach ziołowych takich jak Prosan, Tussiflos, Fito-mixx-1, Agryflos. We Francji wchodzi w skład The de santé - herbaty zdrowia.

ZWIĄZKI AKTYWNE

Kwiaty bzu czarnego zawierają całą gamę naturalnych przeciwutleniaczy, zapobiegających chorobowym wywołanym prze stres oksydacyjny. Są to: kwasy fenolowe (kwasy kofeinowy, chlorogenowy, p-kumarynowy, ferulowy, gallusowy i syringowy) oraz  flawonole (kwercetynę, kampferol, myricetinę i rutynę).

W mniejszych ilościach kwiaty bzu zwierają także inne bioaktywne związki: garbniki, fitostrole (głównie sistosterol i stygamsterol), kwasy organiczne (m.in. walerianowy), olejki eteryczne i triterpeny (beta i alfa-amyryna, lupeol, kwas oleanolowy i ursolowy) oraz niezidentyfikowany związek napotny.

We wszystkich częściach  rośliny występują glikozydy cyjanogenne: sambunigryna i sambucyna, które po rozpadzie wydzielają cyjanowodór i w większych dawkach są toksyczne. Szczególnie dużo zawierają je niedojrzale owoce, choć wysoka temperatura i obróbka termiczna powoduje ich rozpad; rozkładają się także w trakcie suszenia. Jednak w celu uniknięcia zatrucia najlepiej zbierać owoce dojrzałe, ciemnoczerwone, a te zielone odrzucać. Jeśli jednak po spożyciu bzu czarnego wystąpią osłabienie, bóle i zawroty głowy, nudności czy wymioty, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem. Ze względu na obecność glikozydów cyjanogenny także konsumpcja świeżych kwiatów powinna być ograniczona, bo choć same kwiaty ich nie zawierają to łodyżki na których są osadzone jest dno kwiatowe już tak. 

DZIAŁANIE LECZNICZE

Najważniejszą cechą kwiatów bzu jest działanie napotne i przeciwgorączkowe. W medycynie ludowej picie naparu z kwiatów było polecane przy przeziębieniach i grypie, często z równoczesnym piciem soku z owoców, będącego z kolei świetnym źródłem witaminy C.

Obecnie napar jest polecany przy łagodnych stanach zapalnych nerek, dróg moczowych czy pęcherza, ze względu na łagodne właściwości diuretyczne.

Zalecany jest także jako płukana gardła przy anginie, wirusowym zapaleniu gardła i zapaleniu jamy ustnej.

Polecany jest do przemywania oczu w przypadku zapalenia spojówek.

Picie naparu czy kompotu z kwiatów bzu czarnego może teoretycznie wspomóc proces oczyszczania organizmu z "toksyn". Zupełnie teoretycznie, ponieważ nie ma takich bezpośrednich obserwacji, ale zawarte w nim triterpeny i związki fenolowe będą chroniły nasz naturalny filtr, czyli wątrobę, przed uszkodzeniami, co pozwoli zachować jej sprawne działanie, w tym to polegające na  dezaktywacji i eliminacji substancji "obcych" dla organizmu.  Z kolei zwiększenie ilości wydzielanego potu i moczu dzięki piciu czy spożywaniu czarnego bzu w naturalny sposób pozwoli na wydzielenie szkodliwych produktów przemiany materii i substancji toksycznych. Oczywiście w przypadku odpowiedniej objętości spożywanych płynów.

BEZ NA SYROP, HERBATKI, NAPARY I  INHALACJE

A jak w praktyce wykorzystać ten wartościowy surowiec? W postaci naparu i odwaru, który możemy użyć do inhalacji, pić w postaci kwiatowej herbatki lub w mieszance z innymi ziołami. Cenny będzie też syrop kwiatów, który jest tradycyjną metodą konserwowania kwiatowych surowców zielarskich.

Taka uwaga: jeśli chcemy pozbyć się owadów z kwiatów, baldachy układam delikatnie na białej kartce lub płótnie na słońcu, wtedy nieproszeni goście powinni opuścić kwiaty.

Napar przygotowujemy następująco: 1 łyżkę suszonych kwiatów zalewamy szklanką wrzącej wody, przykrywamy i po 15 minutach odcedzamy. Pijemy 3 razy dziennie jako środek napotny, moczopędny lub płuczemy gardło, jamę ustną czy też przemywamy oczy. Można połączyć z jedną łyżką kwiatostanu lipy.

Możemy także przygotować odwar: 1 łyżkę suszonych kwiatów wsypujemy do małego garnka, zalewamy szklanką, a następnie gotujemy przez 5-10 minut bez przykrycia. Pijemy 2-3 razy dziennie w przeziębieniach i grypie.

Robimy inhalacje w przypadku kataru lub nieżytu górnych dróg oddechowych: przygotowujemy napar z łyżki kwiatów, wlewamy do miski lub garnka, okrywamy głowę ręcznikiem i wdychamy gorącą parę.

Możemy przygotować syrop: zbieramy 40 baldachów, kwiat ścinamy nożyczkami do garnka. Zalewamy 3 szklankami gorącej wody, przykrywamy ściereczką i zostawiamy na 24 godziny. Przecedzamy napar przez gazę lub płótno, dodajemy 1/2 kg cukru (to w końcu syrop), sok z 1 cytryny. Można dodać też świeży imbir, aby wzmocnić działanie syropu. Doprowadzamy do wrzenia i gotujemy, aż cukier całkowicie się rozpuści. Przelewamy do czystych i wyparzonych słoiczków. Pozostawiamy na zimę. 

BEZ W KOSMETYCE

Napary z kwiatów bzu (przygotowany jak wyżej) używa się wybielania piegów, jako toniku do twarzy i powiek. Czarny bez ma właściwości wygładzające zmarszczki, leczące wypryski skórne i łagodzące oparzenia słoneczne. Ze względu na dużą zawartość rutyny uszczelnia naczynia krwionośne i ma właściwości przeciw rodnikowe.

Napary z bzu możemy używać bezpośrednio do przemywania twarzy jako lekki tonik, lub dodawać do fazy wodnej przy wytwarzaniu kremów o działaniu wybielającym, przeciwstarzeniowym i łagodzącym.

BEZ CZARNY W KUCHNI

W tym wpisie podam kilka tradycyjnych przepisów z wykorzystaniem kwiatów czarnego bzu. To takie smaki dzieciństwa, lemoniadę z dodatkiem mięty pamiętam z domu babci, a placki z kwiatami zajadaliśmy na wakacjach z rodzicami (choć już wtedy szypułki były dla mnie ciężki tematem kulinarnym). To tradycja i podstawa wykorzystania bzu w kuchni, autorskie przepisy pojawią się w innych wpisach.

Lemoniada z kwiatów czarnego bzu: gotujemy jeden litr wody, dodajemy 2 łyżki cukru lub innego słodzika, mieszamy aż do rozpuszczenia. Dodajemy odcięte lub oberwane kwiaty 20-30 baldachów bzu, mieszamy delikatnie, wyciskamy sok z 1 cytryny i gotujemy jeszcze około minuty. Zdejmujemy z ognia, przykrywamy płótnem i odstawiamy na 24 godziny do lodówki. Przecedzamy przez gazę lub płótno, przelewamy do butelek. Podajemy z lodem, plastrem cytryny lub miętą.

Kwiatów przed zalaniem wodą nie myjemy, ponieważ pozbywamy się pyłku, czyli ważnego źródła aromatu.

Dla mnie picie tej lemoniady w gorące dni jest dyskusyjne, ma działanie napotne i potęguje odczucie wysokiej temperatury. Z drugiej strony zwiększenie perspiracji powoduje schłodzenie organizmu i może chodzi w tym wszystkim o takie działanie, jak w przypadku ostrych przypraw? (TUTAJ poczytacie o ostrych przyprawach w upał). Pamiętam pewną imprezę przy grillu, na którą przyrządziłam lemoniadę z kwiatów bzu, mięty i odrobiny imbiru. Był upał i wszyscy uczestnicy spotkania rzucili się wprost na ten niezwykle smaczny i schłodzony napitek. Nagle wszyscy poczerwienieli i zaczęli spływać potem, więc działanie w upał zostało przetestowane na sporej liczbie ochotników. Ciekawa jestem czy to tylko przypadek, ponieważ nie znalazłam w  wzmianki o takich niepożądanym działaniu lemoniady?

Placki z kwiatów czarnego bzu: robimy ciasto naleśnikowe mieszając w misce aż do otrzymania gładkiego ciasta 1/2 szklanki mąki kukurydzianej, 1/2 szklanki mąki pszennej, 1 szklankę  mleka roślinnego, 2 łyżki cukru (lub innego słodzika) oraz szczyptę soli. Całe baldachy maczamy w cieście naleśnikowym, smażymy na rozgrzanym tłuszczu z jednej strony, a następnie krótko z drugiej strony. Możemy posypać cukrem pudrem. Przekładamy na talerz i na talerzu wyjmujemy łatwo łodygi.

Ja akurat gryzienie szypułek w delikatnym cieście wspominam z dzieciństwa jako coś wyjątkowo nieprzyjemnego, teraz też bardzo mi przeszkadzają. Można też, na wzór naleśników cesarskich, wsypać same kwiaty do ciasta  i smażyć takie delikatniejsze i milsze w swej strukturze placki.

Możemy przygotować także wegański miód z kwiatów - gotujemy wtedy syrop z przepisu powyżej dłużej, aż zacznie gęstnieć, czyli około 30-40 minut, co jakiś czas mieszając. Trzeba pamiętać, aby pod koniec gotowania był około dwa razy mniej gęsty niż oczekujemy - po ostygnięciu znacznie zgęstnieje. Doskonale zastąpi w kuchni miód naturalny - tak jak miód z kwiatów mniszka lekarskiego lub miód z soku jabłkowego.

Jeszcze w lodówce czeka chłodnik z kwiatami bzu, jeśli jest godny polecenia napiszę o nim jutro :)


LITERATURA:

Stanisław Kohlmunzer "Farmakognozja" PZWL 2016
"Encyklopedia Zielarstwa  i Ziołolecznictwa" pod redakcją Haliny Strzeleckiej, PWN 2003
Agata Jabłońska-Trypuć, Romuald Czerepak "Surowce kosmetyczne i ich składniki"  MedPharm 2008
Strona escopa.pl

Ziarna zbóż stanowią podstawowe źródło pokarmu roślinnego dla ludzi, a ryż jest na drugim miejscu, tuż po pszenicy, wśród upraw światowych.  Choćby z tych względów warto poświęcić mu odrobię uwagi. Jest wiele rodzajów ryżu (odmian i kultywarów poszczególnych odmian), które znacznie różnią się pod względem wartości odżywczych.  Z łusek ryżu otrzymywany jest olej, który jest niezwykle cennym źródłem witamin i minerałów. Oprócz jedzenia możemy zrobić z ryżu doskonałe kosmetyki, choć chyba w przeciwieństwie do mieszkańców krajów Azjatyckich, jeszcze nie doceniamy jego właściwości pielęgnacyjnych. 

TROCHĘ BIOLOGI

Ryż siewny (Oryza sativa) należy do rodziny wiechlinowatych (Poeaceae), dawniej znanej pod nazwą trawy. Pierwotnie występował w południowo-wchodniej Azji, teraz jest uprawiany na ciepłych i wilgotnych obszarach na całym świecie. Kiedyś w wydanej bodajże w latach 70-tych książce o roślinach uprawnych czytałam o eksperymentalnej uprawie ryżu na terenie Polski, ale chyba nic z tego eksperymentu nie wyszło. Generalnie właśnie te cenne ziarenka są podstawą wyżywienia dużej części ludzkości. Ryż zajmuje drugie miejsce po pszenicy (która zresztą należy do tej samej rodziny) w światowej uprawie zbóż.

Owocem ryżu jest ziarniak – nie chodzi tu oczywiście o rodzaj nowotworu, ale o jednonasienną niełupkę, czyli suchy i niepękający owoc traw. Potocznie nie stosuje się nazwy ziarniak, ale po prostu zbiorczą nazwę ziarno. 

WARTOŚCI ODŻYWCZE RYŻU

Ziarna ryżu zawierają dużo błonnika, węglowodanów i białek. W okrywie owocowo-nasiennej znajduje się sporo witaminy E i witamin z grupy B – głównie witaminy B1 (tiamina), regulującej funkcjonowanie układu nerwowego, mięśni i serca. Witamina B1 odstrasza podobno także owady, na przykład komary – blisko sezonu letniego ta informacja może być dość cenna, a w wakacje można zwiększyć spożycie ryżu ;) Okrywa jest też bogatym źródłem błonnika, nienasyconych kwasów tłuszczowych i mikroelementów – żelaza, manganu, wapnia i cynku. Pod okrywą znajduje się warstwa bielma aleuronowego, bogatego w białko. Głębiej mamy bielmo skrobiowe, które jest rezerwuarem skrobi.

Różne rodzaje ryżu różnią się oczywiście pod względem zawartości składników odżywczych.  Najbardziej popularny ryż biały, jest poddawany procesowi polerowania, czyli usunięcia łuski, kiełka i otoczki aleuronowej, przez co pozostaje samo bielmo, a ryż pozbawiony jest dużej części błonnika, białka i witamin. Dzięki temu ma jednak delikatny smak i szybciej gotuje się, ale nie jest zbyt wartościowy jeśli chodzi o wartości odżywcze. Badania pokazują nawet, że częste spożycie białego ryżu może wpływać na wzrost ryzyka zachorowania na cukrzycę.

Ryż brązowy, który otrzymywany jest poprzez ściągniecie łuski ziarna, jest najmniej przetworzy i przez to jest bogaty w składniki odżywcze, w tym błonnik, magnez, żelazo i witaminy z grupy B. Wymaga jednak dłuższego gotowania niż ryż biały i ma ostrzejszy smak. Z kolei ryż paraboliczny (parboiled)   to biały ryż, który jest preparowany termicznie,  czyli poddawany działaniu wysokiego ciśnienia, dzięki czemu zachowuje dużą część swoich wartości odżywczych. Także bardziej wartościowy niż biały, jest niepolerowany  ryż czerwony - jest to ziarno w łupince, w której  zawarte są antocyjany, związki o potencjalnych właściwościach przeciwnowotworowych. Czarny ryż z kolei charakteryzuję się bardzo duża zawartością dobroczynnych antocyjan.

RODZAJE RYŻU

Na rynku dostępnych jest bardzo wiele form ryżu. Możemy podzielić je ze względu na gatunek, kolor, długość i kształt ziarna czy przeznaczenie w kuchni.

 Jeśli chodzi o podział ryżu ze względu na długość i kształt ziaren, wyróżnia się trzy rodzaje ryżu:  krótko-, średnio- i długoziarnisty. Krótkoziarnisty charakteryzuję się prawie okrągłymi ziarenkami o długości około 5 mm i duża zawartością skrobii, bardzo łatwo wchłania wodę, którego  ziarna po ugotowaniu są miękkie, tracą swój kształt i sklejają się co predestynuje go do zastosowania w takich potrawach jak sushi, risott, czy paella. Ryż średniozianisty, którego długość ziaren wynosi około 6 mm, także bardzo dobrze wchłania wodę i stare się kleisty po ugotowaniu. Bardzo dobrze sprawdzi się do deserów i risotto, ale także paelli i sushi. Najbardziej chyba popularny długoziarnisty, o podłużnych, mających  ponad 7 mm długości ziarnach, zawiera mniej skrobi i przez to jest bardziej sypki niż krótkoziarnisty. Dzięki temu, że po ugotowaniu ugotowaniu ziarenka nie  skleja się, dzięki czemu jest idealny do zup i sałatek. To taka klasyfikacja, która upraszcza dobór ryżu do potrawy.

Generalnie występuje bardzo dużo odmian, a na naszym rynku obecne są między innymi:

Brązowy (naturalny) -  uprawiany na całym świecie, powstaje na skutek ściągnięcia tylko jednej zewnętrznej warstwy ziarna, ziarenka są pokryte łuską dzięki czemu zachowuje wartości odżywcze. Charakteryzuje się  brązowym kolorem i orzechowym smakiem. Pasuje do wytrwanych dań, bardzo dobrze sprawdzi się też w sałatkach. Czas gotowania tego ryżu wynosi około 30-35 minut.

Ryż biały długoziarnisty – jest to ryż polerowany, o niższej wartości odżywczej, neutralny w smaku, o szerokim zastosowaniu w kuchni. Dobrze komponuje się wyraźnymi w smaku potrawami czy np. w zupie pomidorowej.  Gotuje się go około 15-20 minut.

Ryż paraboliczny (parboiled)  - biały ryż preparowany termicznie,  poprzez poddanie ziaren działaniu wysokiego ciśnienia. Para wodna wpycha składniki odżywcze z łuski do ziaren, dzięki czemu zachowuje swoje wartości odżywcze.  Jest to ryż długoziarnisty, o ziarenkach twardszych niż biały. Nie skleja się,  dzięki czemu sprawdzi się w sałatkach i zupach. Ryż ten gotuje się szybciej niż brązowy - około 15 minut.

Ryż czerwony -  pochodzący z Indii ryż czerwony to ryż średnioziarnisty, niepolerowany. Charakteryzuje się lekko słodkim smakiem i orzechowym aromatem. Dobrze komponuje się z warzywami oraz w sałatkach. Czas gotowania wynosi  35-40 minut.

Czarny ryż -  uprawiany głównie w Azji, między innymi w Tajlandii i Indonezji, jest niezwykle bogaty w anotocyjany, czyli związki o właściwościach przeciwutleniających. Dzięki tym związkom czarny ryż barwi inne składniki podczas gotowania na ciemny, purpurowy kolor. Ryż czarny pasuje dań wytrawnych. Gotuje się około 35-40 minut. 

Basmati – kultywar ryżu długoziarnistego uprawiany jest głównie, w Indiach i w  Pakistanie u podnóży Himalajów. Zwany jest księciem ryżu ze względu na delikatne, smukłe ziarna i wyrazisty orzechowy aromat (basmati znaczy pachnący). Jego ziarenka po ugotowaniu stają  śnieżnobiałe, pęcznieją tylko wzdłuż i  pozostają sypkie. Wykorzystuje się go w daniach hinduskich, dobrze sprawdzi się w sałatkach.

Ryż jaśminowy -  uprawia się go w Tajlandii, jest kultywarem najwyższej jakości ryżu długoziarnistego. Ma białą barwę, kwiatowy zapach i delikatnie słodki posmak. Nie skleja się podczas gotowania. Pasuje do deserów, owoców i bakalii, ale także tajskich potraw z warzyw i sałatek.

Ryż arborio i carnaroli - to odmiany średnioziarniste wyselekcjonowane we Włoszech. Po ugotowaniu są wilgotne, nabierają kremowej konsystencji i staję się kleiste. Nadają się do risotta, paelli, zup, gołąbków i deserów.

Dziki ryż (Zizania wodna, Zizania aquatica) –to bardzo daleki krewny ryżu, inny gatunek rośliny z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, niegdyś był bardzo popularny w kuchni Indian. Ma długie ciemne ziarna przypominające ryż, orzechowy smak i aromat. Jest dobry do potrwa wytrawnych i sałatkę, dobrze komponuje się z innymi odmianami ryżu.

RYŻ W PRZEMYŚLE SPOŻYWCZYM I NIE TYLKO

Ziarna ryżu przerabia się  na makarony, kaszę, mąkę i chrupki, ale też na klej, krochmal i oczywiście napoje alkoholowe – spirytus, piwo, arak i sake. Ze słomy ryżowej wyrabia się cienką i mocną bibułę oraz papier, a także koszyki, maty i szczotki.

OLEJ RYŻOWY

Ryż to nie tylko ziarna do gotowania - z łusek ziaren ryżowych pozyskiwany jest olej, który jest niezwykle cennym źródłem witamin i minerałów. Ceniony jest ze względu na delikatny smak i brak zapachu, nie zmienia smaku potraw, a jedynie nadaje im lekko orzechowy posmak. Olej ryżowy jest szczególnie ceniony jest w kuchni azjatyckiej, ale używany jest także w innych kuchniach np. w kuchni włoskiej. Bardzo dobrze sprawdza się w pieczeniu ciast i w głębokim smażeniu, ale można stosować go jako dodatek do sałatek, surówek czy też dań głównych.

Olej  ryżowy zawiera jedynie 15-20 % tłuszczu, dzięki temu jest jednym z najmniej kalorycznych olei.  Ma także wysoką temperaturę dymienia, tj. 230°C, co oznacza smażenie bez dymu i pryskania. Dodatkowo potrawy smażone oleju ryżowym są mniej kaloryczne, ponieważ jest on mniej absorbowany w jelicie niż inne oleje.

Generalnie uważany jest za jeden z najzdrowszych istniejących na świecie olei. Jako metodę ekstrakcji oleju ryżowego stosuje się tłoczenie na zimno, co jest bardzo istotne, ponieważ duża część olejów tłoczonych na ciepło traci swoje właściwości zdrowotne.  Jest bogaty w witaminę E, która reguluje prawidłowym transport wody, przyspiesza procesy regeneracyjne skóry i chroni przed działaniem wolnych rodników. Olej wykazuje też działanie przeciwzapalne, obniża poziom złego cholesterolu i łagodzi objawy menopauzy. Troszkę więcej o jego składzie przeczytacie niżej, w rozdziale o oleju w kosmetyce.

RYŻ W LECZNICTWIE

Zarówno w lecznictwie, jak i do celów, kosmetycznych stosowana jest skrobia ryżowa (Oryzae amylum) otrzymywana z bielma ziarniaków. Jej cechą charakterystyczną bardzo małe ziarna dzięki którym ma większe zdolności pęcznienie, czyli chłonne. Stosowana zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie, jako lek o działaniu łagodzącym stany zapalne. Dodaje się ją do pudrów, zasypek oraz tabletek (pęcznieje powodując ich rozpad).

RYŻ W KOSMETYCE

W kosmetyce stosowane są zarówno preparaty z surowego ziarna, jak i olejek ryżowy. Ryż jest ważnym składnikiem kosmetyków w Azji, głównie Japonii, jest tam także postawą wielu preparatów domowej roboty. Uważa się, że ryż ma silne właściwości odmładzające, łagodzący, kojącym, nawilżającym i odżywczym.

Oprócz samego ryżu, cennym surowcem kosmetyczny jest olejek (czyli olej) ryżowy, co zawdzięcza swojemu bogatemu składowi związków naturalnych. Generalnie dostarcza  związków, które odżywiają skórę, chronią przed działaniem wolnych rodników, wspomagają jej regenerację oraz zwiększa produkcję kolagenu w skórze.Dlatego też polecany jest do pielęgnacji skóry suchej oraz ze skłonnościami do przebarwień. Co więcej, olejek wykazuje też działanie kojące i przeciwzapalne, a także usprawnia mikrokrążenie skóry. Tyle dobrego w jednym olejku.

Zawiera  on niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe, które nawilżają skórę, pomagając zatrzymać wodę wewnątrz naskórka, a kwas oleinowy i linolowy wspomaga procesy regeneracyjne skóry.  Jest bogaty w witaminę E, czyli witaminę młodości, która wspomaga prawidłowy transport wody w komórkach, regeneruje skórę  i pomaga w walce ze szkodliwym działaniem wolnych rodników, które powodują starzenie się komórek. Olej ryżowy zawiera również inny naturalnie w nim występujący antyoksydant - kwas ferulowy. Z kolei gamma-orynazol, czyli kompleks estrów fitosteroli (tutaj cykloartenolu, 24-metyleno-cykloartenolu, kampestrolu, stigmasterolu i sitosterolu), działa stymulująco na skórę, przyspiesza powstawanie nowych komórek, wspomagając jej regenerację i powstrzymując procesy starzenia się skóry.

Olej ryżowy często wchodzi w skład kosmetyków do niemal każdym rodzaju cery – suchej, mieszanej, dojrzałej, wrażliwej, tłustej i starzejącej się. Jest bardzo delikatny, ma lekką konsystencję, nie zatyka porów i bardzo łatwo się wchłania, nie pozostawia tłustego filmu na skórze. Oprócz kremów do twarzy znajdziemy go także balsamach do ciała oraz w olejkach (często w mieszaninie z innymi olejami) do ciała i do masażu. W połączeniu z woskami roślinnymi  jest stosowany w produkcji sztyftów, m.in. w pomadkach ochronnych do ust, w których pełni rolę plastyfikatora obniżając ich twardość i zwiększając elastyczność. Olej ryżowy stosuje się również w mydłach, ze względu na właściwości pielęgnacyjne i przeciwutleniające. Olej ten silnie chroni skórę przed słońcem, zawierając naturalne filtry UV, dlatego jest składnikiem kosmetyków przeciwsłonecznych.

A jak możemy użyć olej ryżowy w domu? Olejek można używać jako składnik składnik fazy tłuszczowej kremów i balsamów domowej roboty, lub aplikować bezpośrednio na skórę, jako preparat zapobiegający starzeniu skóry. Na przykład nakładany pod oczy, będzie zapobiegał powstawaniu zmarszczek. Będzie też nieocenionym kosmetykiem odżywiającym skórę i redukującym przebarwienia na twarzy. Może sprawdzić się także jako preparat do olejowania włosów, doda im miękkości i blasku. 

DOMOWE PRODUKTY Z RYŻU - WODA RYŻOWA, MLEKO RYŻOWE I MASECZKA

W domu możemy wykorzystać także preparaty z ziarna ryżu. Według Japonek tonik ryżowy odświeża, łagodzi, rozjaśnia, no i odmładza skórę. Jego przygotowanie jest niezwykle proste i możemy zrobić go po prostu przy okazji, przed ugotowaniem porcji ryżu. Możemy też z ryżu powstałego po przygotowaniu wody zrobić mleko ryżowe, a pozostałość wykorzystać do stworzenia domowej maseczki. Przetestowałam tonik, który rzeczywiście doskonale nawilżył i złagodził podrażnienia; zaś po płukance z wody ryżowej włosy były lśniące, choć odrobinę zbyt puszyste. Maseczka także złagodziła podrażnienie po peelingu. Trudno ocenić, jak kosmetyki działają na dłuższą metę, ale może zaufajmy gładkim buziom Japonek :).

Składniki na  tonik ryżowy:

½ szklanki ryżu jaśminowego, czerwonego lub brązowego

2 szklanki ciepłej wody

Ryż  zalewamy wodą, odstawiamy na 30 minut, przesączamy przez gazę lub płótno i odcedzamy wodę ryżową. Można dodać łyżeczkę soku z cytryny lub kwasu mlekowego – naturalnych konserwantów. Bez nich wodę przechowujemy w lodówce  3-4 dni, z nimi przedłużymy trwałość do około tygodnia. Aplikujemy na oczyszczoną twarz przy pomocy nasączonego wacika, nie spłukujemy.

Wodę ryżową można także rozcieńczyć wodą w proporcji 1:1, dodać 1 łyżkę soku z cytryny i użyć jako płukankę do włosów, w celu uzyskania odżywionych i lśniących włosów. Po umyciu płuczemy włosy i pozostawiamy do wyschnięcia. Taka płukanka też jest jednym z elementów pielęgnacji urody w Japonii czy Chinach

Można też przeprowadzić fermentację wody ryżowej, będzie wtedy prawdopodobnie jeszcze bardziej skuteczna. Zostawiamy odcedzoną wodę ryżową na dwa dni w ciepłym miejscu i używamy jak wyżej.

Pozostały po odcedzeniu wody ryż możemy użyć do produkcji mleka ryżowego:

½ ryżu

3 szklanki przegotowanej wody

Ryż zalewamy wodą, mielimy przy użyciu blendera. Wykorzystując płótno lub gazę przesączamy do czystego naczynia, odciskając dokładnie płyn. Pijemy odżywiając naszą skórę od wewnątrz ;)

Postała po zmieleniu pulpę możemy użyć od przygotowania maseczki na twarz:

około ¼ szklanki zmielonego ryżu

1 łyżeczka oleju ryżowego

Składniki mieszamy i nakładamy na twarz i dekolt, pozostawiamy na 20 mintu, spłukujemy.

I nic się nie zmarnowało !

Do przygotowania maseczki możemy użyć także mąki ryżowej – do łyżki mąki ryżowej dodajemy wodę, mieszamy i otrzymaną pulpę nakładamy na twarz. 

Miłego eksperymentowania :)

LITERATURA

 "Encyklopedia Zielarstwa  i Ziołolecznictwa" pod redakcją Haliny Strzeleckiej, PWN 2003
Agata Jabłońska-Trypuć, Romuald Czerepak "Surowce kosmetyczne i ich składniki"  MedPharm 2008
Strona escopa.pl

Trudno nie zauważyć wszędobylskiej forsycji. Ten pięknie kwitnący wiosną krzew (oczywiście kwestia gustu, ja przez lata miałam na nią estetyczna alergię) właśnie eksplodował kaskadami żółtych kwiatów i każdy ma na wyciągnięcie ręki wspaniały surowiec zielarski i kosmetyczny.  Forsycja jest doskonałym źródłem rutyny i całkiem dobrym witaminy C, które sprawiają że kwiaty forsycji niczym roślinny rutinoscorbin wzmocnią naszą odporność i naczynia krwionośne oraz zadziałają przeciwzapalnie. Ekstrakty z forsycji stosowane na skórę opóźnią także proces starzenia. Ponadto te żółte kwiatki są jadalne, a ich orzechowy smak doskonale doprawi słodkie i słone potrawy. Nie tylko kwiaty, ale  i owoce oraz kora forsycji to cenny surowiec zielarski, więc jeśli spóźnimy się ze zbiorem możemy próbować stosować te części krzewu.

ODROBINA BIOLOGII

Rodzaj Forsythia należy do rodziny oliwkowatych. Ozdobny krzew o żółtych kwiatach, który rośnie w naszych parkach, to głównie forsycja pośrednia. Jest mieszańcem otrzymanym w wyniku skrzyżowania forsycji zwisłej i forsycji zielonej. Badano różne gatunki forsycji, a gatunki czy nawet blisko spokrewnione odmiany naprawdę potrafią znacznie różnić się pod względem zawartości związków aktywnych, jednak potraktujemy różne gatunki czy mieszańce forsycji trochę niefrasobliwie jako Forsythia sp., czyli jeden rodzaj, w nadziei, że informacje o składzie i aktywności będą dotyczyły naszej przydomowej roślinki. Tak zresztą traktują forsycję wszelkie zielarskie książki i strony.

ZWIĄZKI AKTYWNE  I DZIAŁANIE

Forsycja znalazła miejsce w ziołolecznictwie i kosmetologii przede wszystkim dzięki bardzo dużej zawartości  rutyny – kwiaty zawierają aż 5 % a owoce 10 % w suchej masie. Rutyna związek, który trafia do leków typu rutinoscorbin, stosowanych na przeziębienia i jako preparat zmniejszający przepuszczalność naczyń krwionośnych.

Ale rutyna to nie wszystko co w forsycji cenne, oto lista wyizolowanych z forsycji substancji czynnych:

glikozydy flawonoli - czyli wspomniana rutyna oraz izokwercytyna, związki znane ze swoich wyjątkowych właściwości antyrodnikowych (czyli w konsekwencji właściwości przeciwstarzeniowych i antynowotworowych); rutyna wykazuje także działanie przeciwzapalne i przeciwalergiczne, hamując uwalnianie histaminy, mediatora stanu zapalnego i reakcji alergicznej; rutyna uszczelnia także naczynia ołowionośne.

triterpeny – głównie kwas ursolowy, kwas oleanolowy, betulina i beta-sitosterol, które mają m.in. właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i przeciwmiażdżycowe.

karotenoidy – należą do naturalnych przeciwutleniaczy i wyłapują wolne rodniki, delikatnie barwią skórę; dużo więcej możecie przeczytać o nich pod tym linkiem.

kwasy fenolowe – wyłapują wolne rodniki i wykazują zdolność do hamowania rozwoju nowotworów

lignany - między innymi arktyina, filyryna, filigenina, pinorezynol - wykazują właściwości przeciwzapalne i przeciwalergiczne, przeciwdziałają nadmierne agregacji płytek krwi. 

Dzięki prawdziwemu combo składników aktywnych te z pozoru banalne kwiatki, stosowanych wewnętrznie, mają na prawdę szeroki wachlarz aktywności: obniżają poziom glukozy we krwi, wspierają odporność i uelastycznia naczynia krwionośne; działają też przeciwzapalnie i  przeciwalergicznie. Wyciągi z owoców obniżają delikatnie ciśnienie krwii, uspokajają i działają rozkurczowo; są moczopędne - w sumie podobnych właściwości możemy spodziewać się po kwiatach.

Mogą posłużyć jako delikatny środek w walce z przeziębieniem. Gdy poczujemy zbliżającą się infekcję lub w „sezonie grypowym” warto zaparzyć ususzone lub świeże kwiaty i dodać soku z  cytryny lub innego bogatego w witaminę C surowca, wtedy skomponujemy swój własny, naturalny rutinoscorbin. Można dodać też garść świeżo zerwanych kwiatów do sałatki lub jaglanki czy owsianki i tak bronić się przed katarem. 

Forsycja stosowana w kosmetykach  działa przeciwzapalnie i  przeciwzmarszczkowo, opóźniając procesy starzenia. Napar z kwiatów używany jako tonik jest idealny do cery starzejącej i alergicznej (pomysły na surowce i ich wykorzystanie poniżej). Napar możemy aplikować bezpośrednio na skórę lub użyć do produkcji wieloskładnikowych kosmetyków. Naparem możemy także przemywać podrażnione oczy, np. przy zapaleniu spojówek. Alternatywą dla naparu jest macerat olejowy, który pozwoli wyekstrahować związki o mniejszej polarności niż te które przechodzą do wody – na przykład triterpeny.

ZBIÓR I SUSZENIE

Forsycja jako krzew o bardzo małych wymaganiach środowiskowych rośnie właściwie wszędzie, i właśnie kwitnie w trakcie pisania tego postu, czyli 12 kwietnia. Kwiaty zbieramy po rozwinięciu lub połowicznym otwarciu. Warto zebrać torebkę, zanim przekwitnie, zjeść świeżą lub przygotować macerat, nalewkę bądź też ususzyć, tylko należy jak wszystkie zioła zbierać z daleka od ulic.

Świeże kwiaty najlepiej zbierać podczas suchego, słonecznego dnia, przed południem. Zawierają wtedy najwięcej substancji aktywnych.  Kwiaty suszymy w ciepłym i ciemnym miejscu, w niezbyt wysokiej temperaturze (do 40 stopni Celsjusza), żeby nie straciły w trakcie suszenia żółtego kolory.

Przyjmuje się, że jedna część suszonego surowca odpowiada dwóm świeżego. To jest moim zdaniem dyskusyjne, ale słyszałam to od zielarza J

PRZYGOTOWANIE NAPARU Z KWIATÓw

Jedną garść świeżych kwiatów lub pół garści suszonych umieszczamy w dużym kubku, zalewamy 1 szklanką gorącej lecz nie wrzącej wody (około 80-90 stopni Celsjusza) i parzymy pod przykryciem około 20 min. Pijemy po przecedzeniu. Można dodać sok z połówki cytryny i dosłodzić.

PROSTY TONIK Z KWIATÓW FORSYCJI

2 garści świeżych lub 1 suchych kwiatów skrapiamy spirytusem lub 40% alkoholem, zalewamy 2 szklankami wrzątku, przykrywamy i odstawiamy na 40 minut. Przecedzamy i przemywamy twarz np. wacikiem lub delikatną gazą. Trzymamy w lodówce 3-4 dni, jeśli chcemy przechowywać dłużej możemy użyć jakiegoś naturalnego konserwantu do kosmetyków. 

Napar można użyć do fazy wodnej do produkcji np. kremów.

MACERAT Z KWIATÓW FORSYCJI

Do czystego (najlepiej wyparzonego), suchego słoiczka lub słoika wsypujemy kwiaty forsycji (wcześniej skrapiamy spirytusem jak w przepisie na tonik), wypełniając cały słoik i jedynie delikatnie dociskając surowiec. Przygotowujemy olej bazowy (tutaj słonecznikowy, może być także oliwa z oliwek, olej arganowy lub olej ze słodkich migdałów). Zalewamy olejem tak aby dokładnie przykryć kwiaty, zakręcamy słoik i ostawiamy z w ciepłe, słoneczne miejsce na 2 tygodnie. Wstrząsamy codziennie. Po określonym czasie odcedzamy przez gazę i przelewamy do czystego słoiczka. Trzymamy chłodnym, ciemnym miejscu.

Używamy jako fazy olejowej przy produkcji kremów.

JEDZENIE

Ponadto kwiaty forsycji są jadalne i można nimi przyozdobić np. tort albo dodać do wsałatki :). Ja polecam naszą delikatną jaglankę z kwiatami forsycji.

I tyle mojej wiedzy i literatury - przy przygotowaniu tekstu posługiwałam się "Encyklopedią Zielarstwa i Ziołolecznictwa" Haliny Strzeleckiej i nielicznymi artykułami naukowymi dostępnymi w sieci, na które namiary podałam przy okazji przepisu na jaglankę.